Vendim historik i Gjykatës së Drejtësisë së BE-së kërkon që Shtetet Anëtare të sigurojnë njohjen ligjore të gjinisë për të garantuar lirinë e lëvizjes. Po Shqipëria?

12 Mars 21026 - Sot, Gjykata e Drejtësisë së Bashkimit Europian (GJDBE) dha vendimin e saj në çështjen C-43/24 Shipova, duke shënuar një hap historik përpara për të drejtat e personave trans në të gjithë BE-në. Gjykata deklaroi se, sipas dispozitave të së drejtës së BE-së mbi lirinë e lëvizjes dhe të drejtën themelore për jetën private dhe familjare, shtetet anëtare kanë detyrimin të njohin ligjërisht gjininë e jetuar të shtetasve të tyre që kanë ushtruar të drejtën për të lëvizur dhe për të banuar në një shtet tjetër anëtar në regjistrat e gjendjes civile; pra, ato duhet të kenë në funksion një procedurë efektive për njohjen ligjore të gjinisë (“LGR”). Kjo sepse, siç konfirmoi Gjykata, dokumentet e identitetit dhe pasaportat janë thelbësore që shtetasit e BE-së të gëzojnë lirinë e lëvizjes, në mënyrë që të shmangen “vështirësi të konsiderueshme”, veçanërisht gjatë kontrollit të identitetit, udhëtimeve ndërkufitare apo në mjediset profesionale. Prandaj, shtetet anëtare duhet të sigurojnë dokumente identiteti dhe regjistrime në gjendjen civile që përputhen me gjininë e jetuar të personit. Gjykata kujtoi gjithashtu se tolerimi i diskriminimit ndaj personave trans cenon dinjitetin dhe lirinë e tyre. Ajo vendosi gjithashtu se gjykatat kombëtare nuk janë të detyruara nga vendimet e gjykatave supreme që bien në kundërshtim me këtë vendim dhe me të drejtën e BE-së.

Sfondi

Çështja u ngrit nga një grua transgjinore nga Bullgaria, e cila aktualisht jeton në Itali dhe së cilës gjykatat bullgare i kishin refuzuar njohjen e gjinisë dhe të emrit në dokumentet bullgare për pothuajse një dekadë.

Meqenëse jeta e saj në Itali varej gjithashtu nga dokumentet bullgare, mungesa e dokumenteve që pasqyrojnë gjininë e saj të jetuar krijonte pengesa për ushtrimin e së drejtës për të lëvizur dhe për të banuar brenda shteteve anëtare të BE-së. Mospërputhja midis identitetit dhe shprehjes së saj gjinore dhe shënimit të gjinisë në dokumentet zyrtare çon në diskriminim në të gjitha fushat e jetës ku kërkohen dokumente zyrtare. Kjo përfshin aktivitete të përditshme si vizitat te mjeku, pagesat me kartë në dyqan, gjetja e punës, regjistrimi në arsim apo sigurimi i strehimit.

Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut kishte vendosur tashmë në vitin 2020 në çështjen Y.T. dhe sërish në vitin 2022 në çështjen P.H. se Bullgaria po shkel Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut duke mos ofruar procedura të shpejta, transparente dhe të aksesueshme për njohjen ligjore të gjinisë. Që prej asaj kohe, situata për personat trans në Bullgari është përkeqësuar ndjeshëm.

Më 20 shkurt 2023, Gjykata Supreme e Bullgarisë miratoi një vendim interpretues detyrues, duke përcaktuar se legjislacioni bullgar nuk u mundëson gjykatave të lejojnë ndryshimin e gjinisë, emrit dhe numrit personal të identifikimit të personave trans në regjistrin e gjendjes civile. Si rrjedhojë, ky vendim krijoi një ndalim të përgjithshëm, automatik dhe universal de facto për njohjen ligjore të gjinisë. Në këtë kontekst, Gjykata Supreme bullgare pezulloi procedurat kombëtare të aplikantes dhe i kërkoi GJDBE-së të vlerësojë nëse ky ndalim është në përputhje me të drejtën e BE-së.

Më 4 shtator 2024, Avokati i Përgjithshëm Richard de la Tour paraqiti një opinion ku konstatonte se shteti anëtar i origjinës së një personi trans ka detyrimin të lëshojë dokumente identiteti që përputhen me gjininë e jetuar të personit.

Çfarë tha Gjykata

Në vendimin e sotëm, Gjykata theksoi se ushtrimi i së drejtës për të lëvizur dhe për të banuar lirshëm në të gjithë BE-në, e garantuar nga neni 21 i Traktatit për Funksionimin e BE-së, mund të pengohet nga refuzimi i një shteti anëtar për të njohur ligjërisht gjininë. Ashtu si mbiemri apo emri, gjinia përcakton identitetin dhe statusin personal të një individi.

Si rezultat, legjislacioni i një shteti anëtar, si ai i Bullgarisë, që nuk lejon njohjen ligjore të gjinisë për shtetasit që kanë ushtruar të drejtën për lëvizje dhe qëndrim në një shtet tjetër anëtar, është në kundërshtim me të drejtën e BE-së.

Gjykata vuri në dukje se mospërputhja midis identitetit gjinor të një personi dhe të dhënave mbi gjininë në regjistrat e gjendjes civile dhe në kartën e identitetit pengon ushtrimin e së drejtës për lirinë e lëvizjes. Një mospërputhje e tillë mund ta detyrojë personin, në shumë situata të përditshme, të sqarojë dyshimet mbi identitetin e tij apo autenticitetin e dokumenteve zyrtare, duke shkaktuar “vështirësi të konsiderueshme”. Gjykata përmendi situata si identifikimi para stafit të linjave ajrore ose hoteleve, por edhe para autoriteteve të zbatimit të ligjit, sidomos gjatë kalimit të kufirit, si dhe shumë rrethana të përditshme në jetën publike dhe private ku kërkohet provë e identitetit.

Për më tepër, Gjykata vendosi se legjislacioni bullgar bie gjithashtu ndesh me të drejtën për jetën private, të garantuar nga neni 7 i Kartës së të Drejtave Themelore të BE-së. Ajo kujtoi se Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut ka konstatuar tashmë se shtetet kanë detyrimin pozitiv të ofrojnë procedura të shpejta, transparente dhe të aksesueshme për njohjen ligjore të gjinisë. Gjykata gjithashtu përditësoi interpretimin e saj të mëparshëm mbi të drejtën e barazisë gjinore në BE dhe zbatueshmërinë e saj për personat trans, duke theksuar se “tolerimi i diskriminimit bazuar në dallimin midis seksit biologjik dhe identitetit gjinor” cenon respektin për dinjitetin dhe lirinë e personave trans, të cilat Gjykata ka detyrimin t’i mbrojë.

Veçmas, Gjykata rikujtoi se gjykatat kombëtare nuk janë të detyruara nga interpretimet e gjykatave kushtetuese nëse ato bien në kundërshtim me të drejtën e BE-së. Kjo do të thotë se në Bullgari gjykatat kombëtare duhet të mos zbatojnë vendimin interpretues të Gjykatës Supreme që ndalon njohjen ligjore të gjinisë, pasi ai nuk është në përputhje me këtë vendim. Gjykata u bëri thirrje gjithashtu gjykatave kombëtare që, nëse është e nevojshme, të mos zbatojnë dispozitat e ligjit kombëtar për të garantuar efektivitetin e plotë të së drejtës së BE-së.

Pse vendimi ka rëndësi

Ky vendim shkon përtej një rasti individual dhe ka zbatim në të gjithë BE-në. Aktualisht, tre shtete anëtare të BE-së, Hungaria, Bullgaria dhe Sllovakia, përmes ligjeve, vendimeve gjyqësore dhe ndryshimeve kushtetuese, e kanë bërë të pamundur aksesin në njohjen ligjore të gjinisë. Pa këtë njohje, të drejtat bazë, nga kalimi i kufijve dhe qasja në shërbimet shëndetësore deri te aplikimi për punë apo regjistrimi në universitet, shndërrohen në sfida të përditshme.

Për herë të parë, GJDBE shprehet qartë se qasja në njohjen ligjore të gjinisë është një parakusht për gëzimin e të drejtave themelore në BE dhe se shtetet anëtare kanë detyrimin ta garantojnë këtë për shtetasit që kanë ushtruar lirinë e lëvizjes dhe banojnë jashtë vendit. Vendimi konfirmon se mungesa e çdo mundësie për të marrë njohje ligjore të gjinisë në një shtet anëtar është në kundërshtim me Kartën e të Drejtave Themelore të BE-së dhe dispozitat e traktateve.

Duke theksuar se çdo qytetar i BE-së ka të drejtë të lëvizë, të jetojë dhe të punojë lirshëm si vetvetja, Gjykata ka forcuar jo vetëm të drejtat e personave trans, por edhe vetë themelet e barazisë dhe lirisë së lëvizjes në BE.

Ky vendim mbështetet në një linjë gjithnjë e në rritje të jurisprudencës së GJDBE-së dhe Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut, e cila riafirmon se dokumentet e identitetit që pasqyrojnë gjininë e jetuar nuk janë privilegj, por një kusht për të jetuar me dinjitet dhe barazi.

Duke përshëndetur vendimin, Adi Petrov, Koordinator Projekti në Fondacionin Bilitis Resource Center, u shpreh: “Për vite me radhë, personat trans në Bullgari nuk kanë pasur mundësi reale të marrin dokumente që pasqyrojnë identitetin e tyre, duke krijuar pengesa të vazhdueshme në jetën e përditshme. Në këtë rast, këto pengesa minuan drejtpërdrejt të drejtën e aplikantes për të jetuar dhe lëvizur lirshëm në BE. Vendimi i sotëm është një hap i rëndësishëm drejt rikthimit të dinjitetit dhe sigurisë juridike, dhe Bullgaria duhet tani të përafrojë ligjet dhe praktikat e saj me të drejtën e BE-së.”

Denitsa Lyubenova, avokate në organizatën LGBTI Desytvie, shtoi: “Ky rast lidhet me dinjitetin, barazinë dhe sigurinë juridike të personave trans në Bullgari. Si rezultat i vendimit të sotëm, të gjitha çështjet e pezulluara në Bullgari duhet të rifillojnë pa vonesë dhe gjykatat dhe autoritetet duhet të vendosin në përputhje me të drejtën e BE-së dhe vendimin në çështjen Shipova. Megjithatë, mbetet një boshllëk i rëndësishëm ligjor. Qytetarët bullgarë që nuk kanë ushtruar të drejtën për lirinë e lëvizjes ende mbeten pa një rrugë efektive ligjore për të ndryshuar të dhënat e tyre personale. Kjo tregon nevojën urgjente për reformë legjislative për të garantuar mbrojtje efektive për personat trans që jetojnë në Bullgari.”

Marie-Hélène Ludwig, këshilltare e lartë për litigim strategjik në ILGA-Europe, deklaroi: “Vendimi i sotëm është një hap i madh përpara për mbrojtjen e të drejtave themelore të personave trans sipas të drejtës së BE-së, në një kontekst ku tre shtete anëtare e kanë ndaluar plotësisht njohjen ligjore të gjinisë. Gjykata e tha qartë: refuzimi i një shteti anëtar për të njohur ligjërisht gjininë dhe për të lëshuar dokumente funksionale identiteti pengon ushtrimin e së drejtës për lirinë e lëvizjes dhe qëndrimit që rrjedh nga shtetësia e BE-së. Komisioni Evropian tani ka një bazë të fortë juridike për të vepruar shpejt kundër shteteve që nuk e zbatojnë këtë vendim.”

Richard Köhler, këshilltar ekspert në TGEU dhe drejtues i çështjeve gjyqësore, komentoi: “Sot, Gjykata e Drejtësisë e BE-së ka ndërmarrë një hap të rëndësishëm drejt njohjes së së drejtës për njohje ligjore të gjinisë në BE. Shtetet anëtare duhet t’u mundësojnë shtetasve të tyre që jetojnë në një shtet tjetër anëtar të ndryshojnë të dhënat mbi gjininë në regjistrat publikë dhe në dokumentet e identitetit për të garantuar që ata të gëzojnë plotësisht lirinë e lëvizjes. Ligjet apo gjykatat kombëtare nuk mund të pengojnë këtë proces. Mijëra persona trans në BE sot po marrin frymë më lehtë. Ne falënderojmë paditësen për përkushtimin e saj shumëvjeçar.”

Organizatat Bilitis, Deystvie, ILGA-Europe dhe TGEU – Trans Europe and Central Asia ofruan mbështetje për aplikanten dhe avokatët e saj në këtë çështje para GJDBE-së. Aplikantja u përfaqësua nga Natasha Dobreva në procedurat kombëtare dhe nga Alexander Schuster dhe Denitsa Lyubenova në procedurat para GJDBE-së.

Çfarë pritet më tej

U bëhet thirrje të gjitha shteteve anëtare të BE-së të rishikojnë dhe reformojnë urgjentisht procedurat për njohjen ligjore të gjinisë për të garantuar që ato të jenë të shpejta, transparente dhe të bazuara vetëm në vetë-përcaktim, në përputhje të plotë me detyrimet për të drejtat e njeriut dhe me vendimin e Gjykatës. Qeveritë duhet të heqin çdo kërkesë kirurgjikale, mjekësore apo psikiatrike për njohje dhe të garantojnë procese të aksesueshme dhe jodiskriminuese për të gjithë personat trans.

Gjithashtu i bëhet thirrje Komisionit Evropian të monitorojë nga afër zbatimin e vendimit, të nisë procedura shkeljeje nëse është e nevojshme në rast se Bullgaria nuk e zbaton atë, dhe të ofrojë udhëzime për të siguruar respektim të qëndrueshëm të të drejtave themelore të personave trans në të gjithë Bashkimin. Po ashtu kërkohet që Komisioni të përdorë menjëherë të gjitha mjetet në dispozicion për të vepruar kundër Hungarisë dhe Sllovakisë, të cilat kanë miratuar ligje në vitet 2020 dhe 2025 që në praktikë ndalojnë njohjen ligjore të gjinisë dhe bien në kundërshtim me këtë vendim.

Vendimi i plotë i Gjykatës së Drejtësisë së Bashkimit Europian mund të lexohet i plotë në këtë lidhje: https://infocuria.curia.europa.eu/tabs/jurisprudence?sort=DOC_DATE-DESC&...

Lajmi marr nga ILGA Europe: https://www.ilga-europe.org/news/landmark-cjeu-ruling-demands-member-sta...